देवलोक, पृथ्वीलोक आणि पाताळ लोकांमध्ये फिरणारे देवऋषी नारदमुनी आद्य पत्रकार असल्याचे मानले जाते. ब्रह्मदेवांचे मानस पुत्र असलेले तरी ते फार मोठे विष्णूभक्त होते. नारायण, नारायण, असा अखंड जप त्यांचा सुरू असायचा.
देवऋषी नारदमुनी यांचा तिन्ही लोकांमध्ये मुक्त संचार
नारायण, नारायण, असा अखंड जप सुरू असलेले आद्य पत्रकार देवऋषी नारद . वैशाख वद्य प्रतिपदा या तिथीला नारदमुनींचा जन्म झाला, असे सांगितले जाते. ब्रह्मदेवांचे मानस पुत्र असलेले देवऋषी नारद तीनही लोकांमध्ये मुक्त संचार करीत असत.
ब्रह्मदेवांचे मानस पुत्र असले, तरी नारदमुनी हे श्रीविष्णूंचे परमभक्त होते. श्रीविष्णूंचे नाव नारदमुनींच्या मुखी कायम असायचे.
देवलोक, मनुष्यलोग आणि पाताळलोकात नारदमुनींना कुणीही आडकाठी करू शकत नव्हते. नारायण, नारायण, या जयघोषानेच त्यांच्या आगमनाची सूचना सर्वांनाच प्राप्त होत असे.
ब्रह्मदेवांकडून मिळालेल्या वरदानानुसार, आकाश, पाताळ तसेच पृथ्वी या तीनही लोकी भ्रमण करून नारदमुनी देव, संत-महात्मे, इंद्रादी शासक आणि जनमानसाशी थेट संवाद साधत असत.
त्यांची सुख-दु:खे जाणून घेत अडचणी निवारण्यासाठी प्रयत्न करत. म्हणूनच ते देवांना जेवढे प्रिय होते, तेवढेच ते राक्षस कुळांमध्येही प्रिय होते.
पृथ्वी आणि पाताळलोकातील माहिती देवांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम देवऋषी नारद करीत असत. म्हणूनच त्यांना आद्य पत्रकार म्हटले जाते.
समाजात काय काय सुरू आहे, याची खडानखडा माहिती नारदमुनींना असायची. नारदमुनी एकाच ठिकाणी अधिक काळ व्यतीत करत नसत. ते सतत भ्रमण करीत राहायचे.
लोककल्याणासाठी झटणारे देवऋषी
सत्ययुगापासून ते द्वापरयुगापर्यंत प्रत्येक पुराणसंहितेत नारदमुनींचे योगदान असल्याचे सांगितले जाते. त्या काळात ते एक सडेतोड पत्रकार म्हणून ओळखले जात.
नारदमुनी जनसामान्यांसाठी अनेक गोष्टी करायचे. त्यांना मार्गदर्शन करायचे. तत्त्व, धर्म, नीती यांबाबत नानाविध प्रकारे जनजागृती करण्याचे काम ते करत असत.
कडक उन्हाळ्यात जलव्यवस्थापनाचा संदेश देताना नारदमुनींनी वाटसरुंसाठी रस्त्यांवर ठिकठिकाणी पाणपोई उभारण्याची कल्पना सर्वप्रथम राबवली. नारदमुनींनी अनेक स्मृती रचून त्यात दंडविधान निश्चित करण्याचे काम केले.
दंडाच्या भयाने तरी मानवाने गुन्हेगारी वृत्तीकडे वळू नये व सन्मार्गाचा अवलंब करावा, हाच यामागचा हेतू होता. या दंडविधानाच्या मदतीने हजारो वर्षांपासून समाजव्यवस्थेला एक शिस्त लावण्यात नारदांचे योगदान, देश चालवण्यात घटनेचे योगदान असते, तसेच आहे, असे मानले जाते.
ईश्वरीय कणाची संकल्पना
गॉड पार्टिकल किंवा ईश्वरीय कणाची संकल्पना नारदमुनींनी प्रथम मांडल्याचे सांगितले जाते. नारदमुनींनी ज्योतिष विज्ञानाच्या व्यावहारिक वापराविषयी खगोलीय परिणाम विशद करून रचना स्पष्ट केल्या.
अतिसूक्ष्म परमाणूपासून अतिविशाल विष्णू या कर्त्याच्या रूपात भ्रमण करत विश्वाला प्राणवायू प्रदान केला जातो.
विष्णू म्हणजे विश्व + अणू या संकल्पनेची व्याख्या नारदमुनींनी अशी केली आहे. हाच ईश्वरीय कण आहे. लाखों वर्षांपूर्वी ऋषी-मुनी आणि शास्त्रज्ञांनी तो शोधून ठेवला आहे.
नारद पुराण
नारदमुनींनी नारद पुराणाची रचना केली आहे. ते स्वत: उत्तम वक्ते आणि श्रोताही आहेत. भक्त प्रल्हाद, ध्रुव बाळ, राजा अंबरिष आदी महान व्यक्तिमत्त्वांना भक्तिमार्गावर घेऊन जाण्याचे श्रेय नारदांनाच जाते, असे मानले जाते.
नारद पुराणात सर्व वेदांबाबत समान आदर व्यक्त करून त्यांची उपासना करण्याचे महत्त्व विषद करून सांगण्यात आले आहे.
नारद पुराण हे मानवाच्या सहिष्णू वृत्तीचे आदर्श उदाहरणच आहे. नारद पुराणाचे महत्त्व दोन खंडांत असून, पूर्व आणि उत्तर या नावाने ते ओळखले जाते.
पूर्वी या पुराणात २५ हजार श्लोक होते, पण सध्या त्यात १८ हजार श्लोक आणि २०७३ अध्याय आहेत. १८ पुराणांमध्ये हे सर्वश्रेष्ठ मानले जाते.
महागुरू नारदमुनी
सर्व विषयांत पारंगत नारदमुनी संगीताचे महागुरू आहेत. वीणा हे त्यांचे प्रिय वाद्य. सनत्कुमार कुलगुरू असलेल्या सर्वांत पहिल्या विद्यापीठात नारदाची मुलाखत घेण्यात आली होती, अशी मान्यता आहे.
यावेळी क्रमश: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेदच नव्हे, तर वेदांतर्गत तसेच अतिरिक्त व्याकरण, पितृ विद्या, विज्ञानाच्या विविध शाखा, खगोल, ज्योतिष, धनुर्विद्या, जैवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, शस्त्रविद्यांचे कौशल्य तसेच सर्प आणि शकुन शास्त्रावर नारदाचे प्रभुत्व पाहून प्रत्यक्ष सनत्कुमारही थक्क झाले होते.
त्याचप्रमाणे कीर्तन परंपरेत नारदीय कीर्तनाची वेगळी परंपरा असून, ती आजही अस्तित्वात असल्याचे पाहायला मिळते.
